Metafysica van de zakat
van ‘Abdu r-Razzâq Yahyâ (Charles-André Gilis)
De zakât is de ‘rituele aalmoes’ en maakt deel uit van de ‘zuilen’ van de islam; de term is afgeleid van een Arabische wortel die ‘zuivering’ betekent. Op basis van het werk van Ibn Arabî (maar ook dat van René Guénon en Michel Vâlsan, in de islam van Sheykh Abd al-Wâhid Yahyâ en Sheykh Mustafâ Abd Al-Azîz), beschouwt Gilis deze hoofdzakelijk als het ‘recht van Allah’, dat niet alleen op de rijkdommen, maar ook op de ziel van de mens zelf moet worden erkend, en hij zoekt naar de implicaties van ‘metafysische’ aard die daaruit legitiem kunnen worden afgeleid.
“De initiatieve zakât,” zegt Gilis, “verschijnt in essentie als een zuivering ten aanzien van alles wat ‘illusie’ is, wat betekent dat de leer die hierop betrekking heeft een leer is van realisatie door Kennis.”
Edizioni Orientamento/Al-Qibla, 169 blz.
Algemene inleiding
De zakât is het recht van Allah (haqq Allah). De bekendste toepassing ervan, die gewoonlijk de naam zakât draagt, is het recht van Allah op de rijkdommen; echter de Koran voorziet uitdrukkelijk een zakât van de ziel: «(...) En voor een ziel en Dat die haar harmonieus heeft gevormd, en haar onrechtvaardigheid en haar vrome vrees heeft geïnspireerd. Wie haar zuiveren zal (zakkâ-hâ), zal succes kennen, en wie zal proberen haar voor zichzelf te houden, zal teleurgesteld zijn» (XC1, 7-10). Met betrekking tot dit vers-deel stelt Ibn Arabî: "De zakât is het recht van Allah op de rijkdom en de ziel." De zakât van de ziel, net als die die op de goederen wordt geheven, is afgeleid van een goddelijk gebod dat in de Koran is uitgedrukt in de vorm van een verbod: «fa-lâ tuzakkû anfusa-kum Huwa a'lamu bi-man ittagâ Zuiver niet jezelf. Hij weet beter wie vrome vrees heeft» (LIII, 32). Het islamitische esoterisme breidt het begrip van het recht van Allah uit tot alles wat zich als ‘anders dan Allah’ voordoet, en dat wordt genoemd het ‘koninkrijk van Allah’ (mulk). Alle wezens die dit koninkrijk bevatten, behoren uitsluitend tot Hem, die de enige ware ‘eigenaar’ is; alles wat er deel van uitmaakt, behoort met recht aan Hem: "kullu má siwâ Allâh fa-huwa li-Llâhi bi-Llâhi Alles wat anders is dan Allah, behoort aan Allah en bestaat slechts door Hem." Zo wordt de band tussen de zakât en de symboliek van de Troon uitgelegd, omdat de Troon van de goddelijke Zetel (arsh al-istiwa), waarop de Allerhoogste zit door middel van Zijn naam ar-Rahman, de ultieme symboliek is van het goddelijke Koninkrijk.
In hoofdstuk 13 van de Futûhât verduidelijkt Ibn Arabi dat de term ‘arsh zowel het Koninkrijk als de Zetel (sa-rir) kan aanduiden, die het vertegenwoordigt; hij behandelt in dit hoofdstuk de eerste betekenis, omdat deze “een nuttigheid in de niziatische weg” met zich meebrengt. Hetzelfde geldt voor de zakât, waarvan de leer in de eerste plaats esoterisch en metafysisch verschijnt, terwijl de praktische toepassingen ervan niet meer zijn dan een afgeleid en ondergeschikt aspect. De spirituele noodzaak om de sharia niet enkel als een verzameling regels te beschouwen die het maatschappelijke leven regelen, maar eerder als de manifestatie van goddelijke realiteiten in de gemeenschap, kan op zichzelf worden beschouwd als een vorm van zakât; wat ons eraan herinnert dat de regels van het islamitische recht goddelijke voorschriften zijn, en dat men zich er niet zomaar tegen kan verzetten of ze kan betwisten, alsof het een menselijk werk zou zijn. Het recht kan niet worden gescheiden van de spirituele rechtvaardiging van het recht, en deze is de weerspiegeling van de principiele realiteiten; zo is het woord van de Profeet "li kulli haqq hagîqa aan elk recht correspondeert een goddelijke realiteit."
De esoterische interpretatie (itibâr) van het recht is de zakât van het recht, de uitdrukking van het recht van Allah op de juridische voorschrift. Dit verduidelijkt waarom de Sheykh al-Akbar zijn interpretatiemethode van de juridische regels in algemene termen rechtvaardigt, juist in het hoofdstuk over de zakât: "Wij weten dat Allah elke zintuiglijke vorm met een principieel aspect heeft verbonden, waarvan de bepaling (tawajuh) wordt beheerst door een naam van de Heer; daarom interpreteren wij de uitspraak van de heilige wet esoterisch, punt voor punt, op een wijze die overeenkomt met de uiterlijke status. Elke juridische status brengt tegelijkertijd een zintuiglijke vorm en een goddelijke geest met zich mee die er in de principiele orde bij correspondeert, wat wordt genoemd de esoterische interpretatie'. De term itibâr roept het idee op van ‘ernaast gaan’, op de wijze waarop men een rivier oversteekt; zo is het woord van de Allerhoogste «Er is hierin een innerlijke betekenis ('ibra) voor hen die gezegend zijn met zintuiglijke blikken» (xxIv, 44); en nog meer «Ga ernaast (fatabirû), o jullie die gezegend zijn met zintuiglijke blikken» oftewel ‘Ga voorbij de vormen die jullie met jullie zintuiglijke blikken waarnemen, en ga naar de metafysische (maâni) en spirituele (arwâh) betekenissen die deze vormen in jullie innerlijk met zich meebrengen, zodat jullie ze kunnen waarnemen door middel van jullie subtiele blikken.
Het gaat hier om een goddelijk gebod, en om een dringende oproep om de esoterische interpretatie te zoeken; dit is een punt dat onbekend is voor de wijzen, of in ieder geval voor hen die zich uitsluitend aan de uiterlijke betekenissen vasthouden en die niet kennen van het esoterisme, dat hen in de verbijstering waarin het hen onderdompelt, verbaast. Er is geen enkel verschil tussen hun verstand en dat van kleine kinderen: zij gaan nooit voorbij de uiterlijke vorm, en zij doen niet wat Allah hen heeft bevolen. Moge de Allerhoogste ons de juiste uitdrukking schenken van datgene waarvan wij directe visie en kennis van God hebben: een kennis die voortkomt uit de onthulling, uit de contemplatie en uit de spirituele smaak. De esoterische interpretatie is een opening (fath) die door Allah is gemaakt, een opening die de juiste betekenis met zich meebrengt. Er zijn velen die niet kunnen interpreteren wat zij in zichzelf dragen, of die in hun interpretaties de waarheid van datgene wat zij in zichzelf dragen veranderen. Het is Allah die het succes verzekert. Er is geen andere Heer dan Hem!" Gedefinieerd als het recht van Allah, is de zakât de essentie van de initiatieve Weg; zij betreft zowel de spirituele en metafysische realisatie als het esoterische bestuur van de wereld (tasarruf). Het recht van Allah op de rijkdommen is niet meer dan een wijze van datgene wat de Allerhoogste over de zielen heeft. De erkenning van het goddelijke recht in elk domein en met betrekking tot elke specifieke kwestie drukt de perfecte dienstbaarheid uit van degene die de hoogste graad heeft bereikt. De metafysica van de zakât is geen andere manier om de zakât te beschouwen: zij is de essentie zelf van deze. De term ‘metafysica’ verwijst naar de zakât vanwege haar etymologische samenstelling, omdat zij aanduidt wat ‘ernaast’ (het is de betekenis van het Griekse meta) is van het fysieke domein, dat is dat van de oorspronkelijke Natuur (tabîa). De zakât is de realisatie van de tawhid, en zij is ook de ware jihâd: «Voer de jihâd in Allah volgens de waarheid van Zijn jihâd (wa jâhidû fi-Llâhi haqqa jihâdi-Hi» (XXII, 78). De formule van de tahlil, lâ ilâha illâ Allâh ['er is geen godheid behalve Allah', of 'er is geen godheid anders dan Allah'], is bij uitstek die van de metafysische en initiatieve zakât. Wij herinneren ons dat Sheykh Mustafa Abd al-Azîz [Michel Vâlsan)
een correlatie stelde tussen de vier termen van deze formule en de fundamentele rituelen waarop, volgens het profetische woord, de islam is gebouwd, namelijk respectievelijk het vasten, de rituele gebed, de wettelijke aalmoes en de bedevaardig-
ing. De zakât correspondeert met de term illâ: uiterlijk omdat er geen wettelijke aalmoes is behalve in het geval dat er een minimumbedrag aan rijkdommen is; spiritueel omdat illâ de ‘omkering’ uitdrukt die de rituele zuivering en de transformatie bewerkstelligt, de wijze overgang van de illusie naar de realiteit. De essentiële verwantschap tussen de zakât en de metafysische realisatie heeft onze meester ertoe gebracht deze term te vertalen met ‘zuiverende opoffering’, een uitdrukking die de
leerlijke perspectief bevestigt waarnaar we zojuist hebben verwezen. In feite is het erkennen en respecteren van het recht van Allah op de dingen een wijze om dergelijke dingen te heiligen en ze te ‘heilig-maken’ in de zin waarin Sheykh Abd al-Wahid [René Guénon] dit woord bedoelde." Wat betreft het bijvoeglijk naamwoord ‘zuiverend’, verwijst het naar de eerste betekenis van de term zakât, die afgeleid is van een wortel die de ideeën van zuiverheid en zuivering bevat: zaki duidt degene aan die een zuiver hart heeft. Merk op dat het traktaat waarin deze Vâlsaniaanse vertaling voorkomt, in essentie betrekking heeft op de initiatieve wijzen van de zakât, aangezien hij vervolgens, na de zakât van de rijkdommen (zakât alamwâl), een zakât van de woorden (aqwâl), een van de daden (afâl) en een van de staten van de ziel (ahwâl) beschouwt.
De traditionele leer over de zakât correspondeert misschien beter dan enig ander met het begrip ‘islamitische integriteit’ zoals wij het hebben gedefinieerd: niet alleen brengt zij een terugkeer naar datgene wat integraal en zonder gebrek is, maar zij maakt het ook mogelijk om alle aspecten te omvatten die in de islamitische openbaring zijn opgenomen.
Geen van deze kan willekeurig worden uitgesloten zonder haar te veranderen en te beschadigen, zoals de aanhangers van integratie en politiek integralisme vandaag de dag doen. Zo kan de zakât evenzeer worden gelijkgesteld aan de sharia van de islam, begrepen volgens de betekenis die door Sheykh Mustafa is aangegeven: "De islamitische Wet is totaal, en omvat alle domeinen en alle graden van het spirituele en tijdelijke leven, waaronder de principes en methoden van de metafysische kennis." Laten we nu de belangrijkste aspecten van de zakât beschouwen, met als doel de lessen te introduceren die we later zullen uitwerken.